Pavlov zit altijd op je schouder

Klassiek conditioneren is niet helemaal wat je dacht dat het was – ja, het begon met Pavlov en z’n honden, maar de implicaties zijn veel breder dan dat. Je traint namelijk niet alleen uiterlijk gedrag, je traint ook emoties. Gedrag lokt emoties uit, emoties lokken gedrag uit. En ze worden samen onthouden.

Klassiek conditioneren gaat op zich over hoe je gedrag niet alleen getriggerd wordt door dingen die dat op een natuurlijke, vanzelfsprekende, automatische manier al uitlokken (als ik naar je mep met een zweep trek je zelf al weg, dat moet je niet eerst leren, dat doet je lichaam al voor je), maar ook door aangeleerde dingen, zoals een cue, of jouw aanwezigheid, of een voorwerp zoals een voerzakje. Als jij aankomt met een voerzakje dan weet het paard dat er wortels gaan komen, dus wordt het zien van jou met je voerzakje zelf al een bron van blijdschap. Dat kunnen voorspellen en alvast reageren is klassiek conditioneren (je leert er meer over in o.m het boek Denkwerk of in de cursussen). Het is één van die natuurlijk leerprocessen die je hersenen veel tijd en energie besparen, want zo onthou je het verband tussen de dingen en moet je niet telkens weer volkomen verrast zijn en je afvragen wat er weer nu gaat gebeuren.
Het is ook het leerproces waar je op rekent als je dingen in je training op cue zet, zoals rijhulpen.
Maar niet alleen uiterlijk gedrag wordt op cue gezet – ook de emoties die erbij horen. En het zijn die emoties, die verwachtingen, die het daaropvolgende uiterlijke gedrag gaan bepalen.

Als je traint, dan telt niet alleen het moment waarop je het worteltje geeft. Het gaat om het geheel van de training, waarin alle motivaties, voorgeschiedenis en verwachtingen, ergernissen, blijdschap, angsten, vanzelfsprekendheden en ongemakken allemaal samen bepalen hoe jij en je paard zich samen voelen. Het is niet omdat je een worteltje geeft dat je paard automatisch ‘blij’ zal zijn… Maar het is ook niet omdat je een keer met veel druk moet werken, je paard voor altijd diep ongelukkig zal zijn. Emoties gaan over méér dan het moment van een wortelschijfje krijgen.

Bij het paard

Een paard is een dier dat miljoenen jaren-oude instincten en emoties heeft, die op elk moment, ook tijdens het leerproces, je proces van “operant conditioneren” kunnen overschrijven en tegenwerken, van sloomheid over ongenoegen tot agressie.
Het is iets waar je constant alert over moet blijven. Zelfs de beste trainer ontkomt er niet aan. Prikkels uit de omgeving – dus ook jij – triggeren soms reflexmatig gedrag, maar ook emoties.

Meer nog: jouw omgang met hem draagt daaraan bij. Overal en altijd, je paard leert niet alleen van je als je tegen jezelf zegt: “nu is het les” – je paard wéét niet wanneer het telt en niet telt. Als jouw geschiedenis samen met hem er één is waarbij je paard weet dat hij op je kan rekenen en de dingen duidelijk zijn, dan zal je paard toch nog dingen voor je doen die je eigenlijk niet “hebt verdiend” op die eerder zeldzame moment dat je alles gronding verknoeit – en omgekeerd.

Bij de mens

Werkt een wortelschijfje beter dan werken met druk en straffen? Het hangt ook van Pavlov af.
Ik zie dagelijks hoe mensen positieve bekrachtiging op een heel onefficiente manier toepassen en dus slechtere resultaten halen dan wanneer ze negatieve bekrachtiging zouden gebruiken, wat ze tenslotte al hun hele leven bij paarden toepassen.
Je kan dus wel bewéren dat het zo is, héél veel mensen zullen het nooit in de praktijk, met hun paard zien, omdat:

1/ ze niet door dat begin heen (willen/kunnen) raken.
Dat het niet vanzelfsprekend sneller gaat, is de tweede reden waarom mensen stoppen met clickertrainen, denk ik (de eerste is dat ze op hun eentje, thuis, niet voldoende rust en zelfverzekerdheid in hun lichaamstaal hebben om consequent te zijn in het verwachten van respect in de buurt van voedselbeloningen).
Hoe kan je als clickertrainer op tegen bvb een Parelli-weekend (sorry dat ik PNH er uithaal, het is maar omdat dat een duidelijk omschreven pakket is), waar mensen leren wijken voor druk en positief straffen zo effectief toe te passen dat hun paard opeens zoveel veiliger in de omgang is geworden dat ze nooit meer omkijken? Terwijl het als clickertrainer dan pas juist het moeilijkste wordt, omdat het hélemaal ingaat tegen je intrinsieke zelfbeschermings-gevoel. Op dat moment werkt een wortelschijfje vérre van “beter” dan even uithalen met veel druk (aka een fase 3).

2/ omdat er naast operant conditioneren ook klassiek conditioneren speelt, namelijk:
Het is altijd het paard dat betaalt voor de onzekerheden van z’n mens, ook al is het maar via een “pedagogische tik” (wat van mij mag, daar niet van, maar slechts twee keer per jaar in specifieke omstandigheden).
Onzekerheid is zo menselijk – kijk maar naar een programma op tv zoals “de Nanny” en zo. Waar er op het eind van het programma niet meer op de kinderen wordt gemept of geroepen, maar waarbij ze hoogstens genegeerd worden, en soms iets lekker uit een bokaal boven op de ijskast mogen nemen. Als we nu eens onze paarden een klein beetje meer als onze kinderen zouden behandelen…
Er zijn er heel wat die ontkennen dat werken met voerbeloning voor hun paard beter zou gaan dan wat ze nu doen. Dat is bewust ontkennen dat hun paard beter te motiveren zou zijn door voer, eerder dan het laten wegvallen van druk, toch? Wat ze eigenlijk zeggen is: “IK kan beter omgaan met druk dan met het geven van een voerbeloning, IK heb snellere resultaten zo, IK voel me er veiliger bij.” Ze zijn klassiek geconditioneerd. Dus voor hén werkt druk beter dan een wortelschijfje.

Het is niet altijd simpel om uit je veilige cocoon te stappen en te gaan experimenteren met iets dat misschien wel erg moeilijk voelt. Pavlov zit altijd op je schouder, niet alleen voor je paard, maar ook voor jezelf.

Het omgekeerde, verderop in de clicker-ontdekkingsreis geldt ook, natuurlijk. Als er voortdurend wordt verteld dat je moet belonen met voer, dan bestaat het gevaar dat je niet meer buiten de lijntjes van het kwadrant van positief bekrachtigen gaat kleuren. Dat je al de rest als ‘slecht’ gaat bestempelen – terwijl motivatie veel bréder is dan dat, vanwege, jawel, Pavlov.